Szukaj

Na straży prawa i praworządności - Rzecznik Praw Obywatelskich

Dlaczego instytucja Rzecznika Praw Obywatelskich jest tak ważna? Odpowiedź na to pytanie wskazuje, wzorując się regulacją z Konstytucji RP, ustawa z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich. Dowiadujemy się z niej, że osoba pełniąca tę funkcję „stoi na straży wolności i praw człowieka i obywatela określonych w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz w innych aktach normatywnych, w tym również na straży realizacji zasady równego traktowania”. Brzmienie przepisu jest bardzo ogólne, lecz zawiera w sobie istotę działalności RPO, która w praktyce może przybierać różne formy.


Rzecznik posiada liczne kompetencje, które może realizować z własnej inicjatywy dla upewniania się, że władze publiczne nie naruszają przepisów. Działa także na wniosek osób zainteresowanych. Okazuje się, że z tej możliwości korzysta coraz więcej osób. Świadczy o tym liczba wniosków obywatelskich rozpatrywanych w 2020 roku, która znacznie wzrosła w porównaniu z danymi z poprzednich lat. Statystyki przedstawione na konferencji prasowej Adama Bodnara wskazują na zwiększenie się liczby wniosków ze średnio 55 tys. (lata 2016–2019) do ponad 72 tys. (rok 2020). W praktyce działania RPO są głównie nakierowane na bieżące, konkretne problemy, jednak dysponuje on także wyjątkową kompetencją ogólną do występowania z wnioskiem do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności aktów prawnych niższej rangi z aktami o wyższej randze. Aby ochrona jednostek w stosunkach z władzą spełniała swoje podstawowe funkcje, powinna być realizowana przez osobę, która jest niezależna od wszelkich sił politycznych. Prawo stanowi, że osoba powołana na to stanowisko - posiadająca polskie obywatelstwo - powinna wyróżniać się wiedzą z zakresu prawa, doświadczeniem zawodowym, mieć wysoki autorytet ze względu na swoje walory moralne i cechować się wrażliwością społeczną.


Rys historyczny

Jak powstał ten organ? Miał on swój początek w XVIII w., a wykształcił się w Szwecji. Przez około pierwsze 100 lat nie był to nawet urząd, który znajdowałby podstawę swojego istnienia w ówczesnym prawie. Osoba pełniąca funkcję ombudsmana (ze szw. „pełnomocnik”) miała za zadanie kontrolowanie aparatu urzędniczego, a wnioski dotyczące tych interwencji pochodziły ze skarg obywatelskich. Aż do I wojny światowej Szwecja była jedynym państwem, którye posiadało taki urząd. W ślad za nią poszła Finlandia, a następnie, na początku II połowy XX wieku, pozostałe kraje skandynawskie. W Polsce organ konstytucyjny Rzecznika Praw Obywatelskich powstał w 1987 roku, a pierwszą osobą która pełniła tę funkcję była prof. Ewa Łętowska.



RPO na przestrzeni lat

prof. dr hab. Ewa Łętowska - RPO I kadencji (w latach 1987–1992)

„Pierwsza pełniła w Polsce funkcję Rzecznika Praw Obywatelskich. Profesor nauk prawnych, specjalistka w zakresie prawa cywilnego, Członkini PAN i PAU, sędzia NSA i Trybunału Konstytucyjnego w stanie spoczynku.”


Źródło: RPO w kolejnych kadencjach | Rzecznik Praw Obywatelskich



prof. dr hab. Tadeusz Zieliński - RPO II kadencji (w latach 1992–1996)

„Prawnik, specjalista w zakresie prawa pracy, prawa związkowego i ubezpieczeń społecznych, uczestnik obrad Okrągłego Stołu, senator I kadencji, w 1997 minister pracy i polityki socjalnej w rządzie Włodzimierza Cimoszewicza. Członek PAN. Urodził się 19 czerwca 1926 r. zmarł 28 września 2003 r.”


Źródło: RPO w kolejnych kadencjach | Rzecznik Praw Obywatelskich



prof. dr hab. Adam Zieliński - RPO III kadencji (w latach 1996–2000)

„Specjalista z zakresu prawa cywilnego, sędzia, w latach 1982–1992 prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego. W 1989 r. został wybrany na posła na Sejm kontraktowy z ramienia PZPR w pierwszej turze głosowania jako jeden z dwóch (obok Mikołaja Kozakiewicza) kandydatów z 35-osobowej listy krajowej.”


Źródło: RPO w kolejnych kadencjach | Rzecznik Praw Obywatelskich


prof. dr hab. Andrzej Zoll - RPO IV kadencji (w latach 2000–2006)

„W latach 1991–1993 przewodniczący Państwowej Komisji Wyborczej, sędzia i w latach 1993–1997 prezes Trybunału Konstytucyjnego. Uczestniczył w pracach Centrum Obywatelskich Inicjatyw Ustawodawczych Solidarności. W 1989 brał udział w rozmowach Okrągłego Stołu jako ekspert prawny „Solidarności”.”


Źródło: RPO w kolejnych kadencjach | Rzecznik Praw Obywatelskich


dr Janusz Kochanowski - RPO V kadencji (w latach 2006–2010)

„Zginął w katastrofie lotniczej pod Smoleńskiem. Prawnik, dyplomata, konsul RP w Londynie, prezes zarządu fundacji „Ius et Lex”.”


Źródło: RPO w kolejnych kadencjach | Rzecznik Praw Obywatelskich



dr hab. Irena Lipowicz, prof. UKSW - RPO VI kadencji ( w latach 2010–2015)

„Posłanka na Sejm I, II i III kadencji, w latach 2000–2004 ambasadorka RP w Austrii. Absolwentka prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego. W 1980 wstąpiła do NSZZ „Solidarność”, brała też udział w założeniu Związku Górnośląskiego. Była współpracownikiem Centrum Obywatelskich Inicjatyw Ustawodawczych Solidarności. Pracowała następnie m.in. w Krajowej Szkole Administracji Publicznej. Była członkinią Komitetu Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk.”


Źródło: RPO w kolejnych kadencjach | Rzecznik Praw Obywatelskich



dr hab. Adam Bodnar - RPO VII kadencji (od 2015 r.)

„Zgłoszony na stanowisko dzięki poparciu 67 organizacji pozarządowych. Prawnik i nauczyciel akademicki, doktor habilitowany nauk prawnych, działacz na rzecz praw człowieka.”


Źródło: RPO w kolejnych kadencjach | Rzecznik Praw Obywatelskich



Procedura wyboru

Rzecznika powołuje Sejm za zgodą Senatu na wniosek Marszałka Sejmu albo grupy 35 posłów. Sejm podejmuje uchwałę dotyczącą powołania RPO, jest ona niezwłocznie przesłana Marszałkowi Senatu przez Marszałka Sejmu. Senat podejmuje uchwałę w sprawie wyrażenia zgody na powołanie Rzecznika w ciągu miesiąca od dnia przekazania Senatowi uchwały Sejmu. Niepodjęcie uchwały przez Senat w tym czasie oznacza wyrażenie zgody. Jeżeli Senat odmawia wyrażenia zgody na powołanie Rzecznika, Sejm powołuje na stanowisko Rzecznika inną osobę przy zachowaniu całej opisanej wyżej procedury. Dotychczasowy Rzecznik pełni swoje obowiązki do czasu objęcia stanowiska przez nowo powołanego.


Warto także wspomnieć, iż przed przystąpieniem do wykonywania obowiązków, Rzecznik składa przed Sejmem ślubowanie o następującej treści: Ślubuję uroczyście, że przy wykonywaniu powierzonych mi obowiązków Rzecznika Praw Obywatelskich dochowam wierności Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, będę strzec wolności i praw człowieka i obywatela, kierując się przepisami prawa oraz zasadami współżycia społecznego i sprawiedliwości. Ślubuję, że powierzone mi obowiązki wypełniać będę bezstronnie, z najwyższą sumiennością i starannością, że będę strzec godności powierzonego mi stanowiska oraz dochowam tajemnicy prawnie chronionej. Ślubowanie może być złożone z dodaniem zdania Tak mi dopomóż Bóg.


Kadencja Rzecznika trwa pięć lat, licząc od dnia złożenia ślubowania przed Sejmem. Ta sama osoba nie może pełnić urzędu więcej niż przez dwie kadencje, co znaczy, iż łącznie można powołać kogoś do pełnienia funkcji Rzecznika Praw Obywatelskich na okres nie dłuższy niż 10 lat.

Wniosek do RPO

Ustawa zasadnicza określa zakres podmiotowy, jak i przedmiotowy wniosku. Zgodnie z art. 80 Konstytucji, każdy ma możliwość wystąpienia, na zasadach określonych w ustawie, do Rzecznika Praw Obywatelskich z wnioskiem o pomoc w ochronie swoich wolności lub praw naruszonych przez organy władzy publicznej. Oznacza to, że mogą być to nie tylko osoby fizyczne, ale także prawne, a nawet jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną (tzw. ułomne osoby prawne). Do grona uprawnionych należy zaliczyć również cudzoziemców przebywających na terytorium Polski, a także dzieci.


Kiedy można złożyć wniosek? Tu istnieją dwie przesłanki, które każdorazowo należy spełniać łącznie. Po pierwsze, musi zaistnieć sytuacja, w której zostanie naruszona wolność lub prawo określonej jednostki. Po drugie, naruszenia tego musi dokonać organ władzy państwowej. Oznacza to, iż owo działanie niezgodne z prawem może być wynikiem nie tylko aktywności władz lokalnych, lecz także ogólnopolskich takich jak m.in. rząd czy poszczególni ministrowie.


Nie istnieją przepisy, które określałyby, jak konkretnie sformułować wniosek do RPO oraz co powinno się w nim zawierać. Z jednej strony należy dostrzec pozytywną stronę tego rozwiązania, gdyż doręczenie wniosku w jakiejkolwiek formie i o dowolnej treści skutkuje jego przyjęciem. Niemniej, wyróżnia się 4 formy złożenia dokumentu:

  • osobiście;

  • za pomocą formularza elektronicznego;

  • za pomocą ePUAP;

  • w języku migowym.


Warto zaznaczyć, iż wniosek powinien posiadać pewne elementy, dzięki którym usprawnia się przeprowadzenie postępowania w danej sprawie. Zalicza się do nich przede wszystkim: wskazanie imienia, nazwiska oraz adresu osoby wnoszącej wniosek, a także przedmiotu sprawy. Przy czym pojęcie przedmiot sprawy należy rozumieć w ten sposób, iż wnioskodawca powinien wskazać jakie prawa według niego zostały naruszone i w jaki sposób to jego dotyczy. Ponadto, warto dołączyć odpowiednią dokumentację, w celu odpowiedniego uargumentowania swoich roszczeń względem władz publicznych.


Zgodnie z art. 10 ustawy o Rzeczniku Praw Obywatelskich, wniosek kierowany do Rzecznika jest wolny od opłat. Ponadto, nie jest wymagane pełnomocnictwo, co znaczy, iż wnioskodawca nie musi zwracać się z prośbą o pomoc do adwokata czy radcy prawnego. Nie ma zatem wymogu adwokacko-radcowskiego, który nakazywałby sporządzenie oraz podpisanie pisma przez upoważnioną do tego osobę (adwokata bądź radcę prawnego). Niemniej, na gruncie obowiązujących przepisów, osoba składająca wniosek może skorzystać z pomocy profesjonalisty.


Szablon wniosku do RPO (w formacie DOC i PDF): Szablon wniosku do Rzecznika Praw Obywatelskich | Rzecznik Praw Obywatelskich (rpo.gov.pl)


RPO po przeanalizowaniu wniosku:

  • sprawdza fakty powołane przez skarżącego, przy czym czyni to sam lub może zwrócić się z wnioskiem o zbadanie sprawy do innego organu kontrolnego,

  • może zbadać sprawę na miejscu oraz zażądać akt sprawy lub informacji o stanie sprawy od każdej instytucji,

  • może wyjaśnić wnioskodawcy, że nie stwierdził naruszenia praw i wolności obywatela,

  • po zbadaniu sprawy i stwierdzeniu, że prawa i wolności człowieka i obywatela zostały naruszone, kieruje wystąpienie do właściwego organu, organizacji lub instytucji, w których działalności takie naruszenie nastąpiło lub do organu nadrzędnego o usunięcie naruszenia,

  • może wystąpić do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności ustawy z Konstytucją i ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi, albo o zbadanie zgodności przepisów aktów niższego rzędu z aktami wyższego rzędu. Z analogicznym wnioskiem co do zgodności aktu prawa miejscowego z aktami wyższego rzędu Rzecznik może wystąpić do wojewódzkiego sądu administracyjnego,

  • może wystąpić do właściwych organów z wnioskiem o podjęcie inicjatywy ustawodawczej lub o wydanie albo zmianę aktu prawnego niższego rzędu,

  • ma prawo wniesienia kasacji w sprawie karnej do Sądu Najwyższego (podstawą kasacji może być jedynie stwierdzenie, że nastąpiło rażące naruszenie prawa przez sądy, zaś kasacja w sprawie karnej nie może być wniesiona wyłącznie z powodu niewspółmierności kary),

  • może zażądać wszczęcia postępowania w sprawie cywilnej, a także wziąć udział w każdym toczącym się już postępowaniu cywilnym, składać skargi kasacyjne do Sądu Najwyższego,

  • może żądać wszczęcia postępowania administracyjnego, brać udział w postępowaniu administracyjnym na prawach przysługujących prokuratorowi, może też wnieść skargę do sądu administracyjnego na akty i czynności organu administracji publicznej, oraz wnieść skargę kasacyjną od orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego do Naczelnego Sądu Administracyjnego,

  • może żądać wszczęcia przez uprawnionego oskarżyciela postępowania przygotowawczego w sprawie karnej o przestępstwo ścigane z urzędu,

  • może wystąpić z wnioskiem o ukaranie za wykroczenie, a także uchylenie przez sąd prawomocnego orzeczenia w sprawie o wykroczenie,

  • ma prawo wystąpienia do sądu o stwierdzenie nieważności orzeczenia wydanego przez organy ścigania i wymiaru sprawiedliwości lub organów pozasądowych w sprawach osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego.

Rzecznik może podjąć czynności także z własnej inicjatywy, m.in. na skutek informacji zamieszczonej w środkach masowego przekazu oraz wniosku Rzecznika Praw Dziecka. Na odmowę podjęcia przez niego czynności nie przysługuje żaden środek odwoławczy, co w praktyce oznacza, iż nieuwzględnienie wniosku przez RPO jest równoznaczne z odmową działania przez Rzecznika w konkretnej sprawie, gdyż np. nie doszło do naruszenia prawa i wolności obywatelskich przez organy władzy publicznej.


Autorki:

Weronika Wysokińska, Paulina Waszkiewicz


Źródła:

  1. https://www.rpo.gov.pl/

  2. https://www.rp.pl/Urzednicy/301049967-Sejm-obcial-budzet-RPO-Bodnar-Tu-nie-chodzi-o-mnie.html

  3. https://www.rpo.gov.pl/pl/content/ustawa-o-rpo (Ustawa o RPO)

  4. https://www.sejm.gov.pl/prawo/regulamin/regsejm.htm (Regulamin Sejmu)

  5. http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WMP20150000726/O/M20150726.pdf (uchwała Sejmu w sprawie powołania RPO)

  6. Akt prawny (sejm.gov.pl) (Konstytucja)

  7. https://www.rpo.gov.pl/pl/content/szablon-wniosku-do-rzecznika-praw-obywatelskich

  8. https://www.rpo.gov.pl/wniosek/

  9. https://www.infor.pl/prawo/konstytucja/prawa-czlowieka/770215,Kto-moze-wniesc-wniosek-do-RPO.html

  10. https://sip.lex.pl/komentarze-i-publikacje/monografie/rzecznik-praw-obywatelskich-jako-wnioskodawca-w-postepowaniu-369288729

  11. https://www.rpo.gov.pl/pl/content/historia-ombudsmana-na-swiecie

  12. https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/handle/item/242615

  13. https://dzieje.pl/aktualnosci/25-lat-temu-powolano-rzecznika-praw-obywatelskich

  14. https://nowahistoria.interia.pl/prl/news-rzecznik-praw-obywatelskich-historia-powstania,nId,2353464

  15. https://www.rpo.gov.pl/pliki/12108384210.pdf

  16. http://www.racjonalista.pl/kk.php/s,5136

Ostatnie posty

Zobacz wszystkie

#wszyscyjesteśmyrzecznikami

Członkowie Fundacji Edukacji Obywatelskiej im. Ignacego Daszyńskiego przyłączają się do akcji “Wszyscy Jesteśmy Rzecznikami”. To ogólnopolska akcja mająca na celu wyrazić uznanie i podziękować ustępuj